اورمو افشار دؤولتى


بازار گونو آخشامی جمادی الثانی آیی‌نین 15، 1747 جی میلادی تاریخیله برابر 1160 ­جی قمری ایل قوچان شهه رینین اطرافیندا یئرله شه ن فتح‌آباد کندینین موراد تپه آدلی بیر هؤندورلوینده نادیرشاه افشار قتله یئتیریلیر. بو حادیثه‌نین آذربایجان تاریخینه بؤیوک تاثیری اولور. نادیرشاه´ین واخت‌سیز اؤلومو، تاج-و تخت واریثلری آراسیندا تشتتوت سالیر. فتحعلی خان افشار اورمولو 1757 دن 1761­ه کیمی اورمودان بوتون آذربایجان و بؤیوک بیر اطراف بؤلگه‌ یه کی ایصفاهان´ین جنوبونا کیمی چاتیردی حاکیمییت ائدیر. زندی‌لر حاکیمییت سئوداسینا دوشه رکن همین فتحعلی‌خان افشارلا قارشیلاشمالی اولورلار. ایصفاهان´ین طرفینده بیر ساواشدا، فتحعلی‌خان زند قوشونونو دارماداغین ائدیر و کریم خان زند´ین قارداشین اؤلدورور. نهایت 1761 ده کریم خان اورمو´یا هوجوما کئچیر. 9 آیلیق موحاصیره ‌دن سونرا، فتحعلی‌خان مغلوب اولور و 1762 ده کریم خان زند اورمو´دا اؤز سلطنتینی ائعلان ائدیر و 3 آی اورمو´دا سلطنت تختینه اوتوراندان سونرا، شیراز´ا کؤچور.

17 ایل بو تاریخدن سونرا 1762 ده تبریز بیر دهشتلی زلزله ده کون فیکون اولور. زلزله‌ نتیجه سینده اینسان ایتگیسی 80 مین نفر اولور. 29 ایل زلزله ایلیندن کئچیر و 1786 دا آقامحممدخان قاجار زندیلرین مووققتی حاکیمییتینه سون قویاندان سونرا، قاراباغ´ین شوشا شهه رینده قتله یئتیریله ندن سونرا، اورمو افشارلاری بیر داها بوتون آذربایجان´ا حاکیمییت ائدیردیلر. میلادی تاریخله 1798 ­ه کیمی دوام ائده ن بو ایقتیدارین پایتختی اولان، اورمو آذربایجان خانلیق‌لارینین مرکزی ایدی. بو خانلیق‌لار داش‌قاپی دربند´دن زنجان، خالخال و سنندج´ه کیمی بیر اراضینی ایحاطه ائدیردیلر. بو خانلیقلارا لیاقتله رهبرلیك ائده ن محممد قولوخان افشار اورمولو ایدی.

آذربایجان بو دؤورده جنوبدا زندیلر و شرقده قاجارلار طرفیندن هده ‌له نیردی. 1798 ده محممدقولوخان افشار اورمولونون رهبرلیك ائتدی‌یی قوشونلاری مغلوب ائتمیش فتحعلی شاه قاجار ارومو دارالاماره‌ سینه داخیل اولاندان سونرا، آذربایجان بو غربی بؤلگه‌ سینده اولان سیاسی و حربی پوتانسییئل دارماداغین ائدیلیر.

محممد قولوخان افشار آقامحمدخان´ین قودرتینی برپا ائتمه ‌یه جهد ائده ن قاجارلارین قودرتی‌نین آرتماسیندان خوفلانیر و اونونلا موقابیله اوچون بوتون آذربایجان خانلارینی اؤز قوشونلاریلا تبریز´ه بؤیوک قورولتایا دعوت ائدیر و تبریزده 50 مین نفرلیک قوشون حیصصه‌لرینین باشیندا بوتون آذربایجان خانلاری ییغیلیب بؤیوک آذربایجان دؤولتی‌نین یارادیلماسینی موذاکیره ائدیرلر. تبریز حاکیمی حوسیئن قولو خان گله ن نوماینده‌لری قارشیلاییر. نوماینده هیئتتلرینین سییاهیسی بئله دیر؛

1­ سردار محممد قولوخان افشار اورمولو
2­ حوسئین قولوخان دونبولی٬ تبریز´ین خانی
3­ صادق خان شقاقی٬ اردبیل´ین خانی
4­ جعفر قولیخان دونبولی٬ خوی و دیلمان خانی
5­ ایبراهیم خلیل خان٬ قاراباغ´ین خانی
6­ احمد خان، ماراغا´نین خانی
7ایبراهیم آغا موکری٬ ساووجبولاق خانی
8­ محمودخان افشار٬ سایین قالا´نین خانی
9­ حوسئین خان٬ باکو´نین خانی
10­ ­محممد خان ایروانی٬ ایروان خانی
11­ جعفرخان شقاقی٬ قاراداغ خانی
12­ موصطافا خان٬ شیروان خانی
13­ افراسیاب سولطان زرزا٬ اوشنو خانی
14­ قرنی آقا امیر عشایر
14­ گورجستان والی سی آراگلی خان´ین نوماینده سی
16­ جاوادخان گنجه لی٬ گنجه نین خانی
17­ عابباسقولی خان قانلی قلینج٬ ناخجیوان نوماینده سی
18­ عطاخان سرابی٬ سراب خانی

بو 18 نفر 3 حربی باشچی‌لا بیرلیکده قورولتای ایشتیراکچیلارینین رهبر هئیاتینی تشکیل ائدیردیلر. بو هئیاتی اؤز آراسیندا بیر 7 نفرلیک ریاست هئیاتی سئچیر. آدلاری ساییلان نوماینده ‌لر آراسیندا گورجوستان شاهی آراکلی‌نین نوماینده سینین حوضورو، گورجوستان محممدقولوخان افشار اورمو قوشونلاری طرفیندن مغلوب اولماسینین نتیجه سی ایدی. او تاریخده گورجوستان شاهی آذربایجان تابئع‌لییینده ایدی. قورولتایین اساس مقصدی آذربایجان´ین سووئره نلییی‌نی آقامحممدخان´ین اؤلوموندن غضبله نمیش قاجار قوشونو قارشیسیندا قوروماق ایدی. حادیثه ‌لرین گئدیشاتی قورولتایین قرارلارینی مووففقییتله حیاتا کئچیرمک ایمکانی وئرمیر.

فتحعلی شاه قاجار دا کریم خان زند کیمی اورمو´دا آذربایجان افشار حاکیمییتینی قان ایچینده بوغدوقدان سونرا اؤز شاهلیغینی الده ائتمیش اولور. 18 جی عصرین اخریندا دقیق دئسه ک 1798 ده فتحعلی شاه قاجار آذربایجان افشارلارینا غالیب گلیر. بو حادیثه بوتون آذربایجان´ین ایشتیراک ائتدی‌یی سون تاریخی حادیثه دیر چونکی بوندان سونرا، روسلارین جنوبا دوغرو ایشغالچی سییاستلری داوام ائدیر و آذربایجان´ین شیمالی خانلیقلاری بیر­بیرینی آردینجا روس ایمپئرییاسینا علاوه اولور. البتته بو دؤرده نه اینکی آذربایجان ائله بوتون اسلام دونیاسی باشدا عوثمانلی ایمپئرییاسی اولماقلا مسیحی غربه بوتون جبهه‌ لرده اوتوزوردولار. بو ماکروپلاندان فتحعلی شاه آذربایجان´ین نادیرشاه´دان سونراکی 50 ایللیک ایستیقلالینا سون قویور.

قاجارلارین بو حادیثه‌ دن چیخاردیقلاری نتیجه ‌نی ظنن ائتمک اولار: هم زندلر و هم قاجارلار اؤز تخت و تاجلارینی آذربایجان´ی مغلوب ائده ندن سونرا اله کئچیرمیشدیلر. اوسته لیک قاجارلار اؤز لیاقتلی سرکرده لری یعنی آقامحممدخان´ی قاراباغ´دا آذربایجانلیلارین الیله اؤلدورولمه ‌سینی اونودابیلمه ز ایدیلر. البتته نادیرشاه افشار و شاه ایسماعیل صفوی ده اؤز سلطنت‌لرینی محض آذربایجان´دا ائعلان ائتمیشدیلر. آمما اونلار آذربایجان´ا اؤز قودرتلرینین دایاغی کیمی باخیردیلار و صفوی پایتختی‌نین تبریز´دن قزوین و سونرا ایصفهان´ا کؤچورلمه ‌سی کیمی یالنیز عوثمانلی‌لارین زورونونین قورخوسوندان ایدی. باشقا بیر فاکت دا بودور کی اگر زندلرین شیراز´ی پایتخت قرار وئرمه ‌لری ائتنیک سبب‌لردن ایدی، تورک قاجارلارین تئهران´ی پایتخت ائتمه ‌لرینده آذربایجان´دان قورخدوقلارینی موهوم عامیل کیمی رول اوینادیغینی ظنن ائتمک اولار. داها اهممییت‌لی بو فاکت‌دیر کی قاجارلار بیرینجی دفعه اولاراق پایتختده علاوه بیر ولیعهد نیشین ده یاراتدیلار و تبریز اولدو قاجارلارین دارالسلطنه ‌سی. قاجارلارین آذربایجانا موناسیبتی گؤسته ریر کی ولیعهدین تبریزده ایستیقراری یالنیز آذربایجانی نظارت آلتیندا ساخلاماق مقصدی اولماسا دا باشقا بیر آذربایجان سئوه ر مقصد داشیمامیشدیر.

آذربایجان´ین فتحعلی‌شاه´ا مغلوب اولدوقوندان سونراکی 120 ایللیلیک فاصله‌سینده موهوم حادیثه‌لر باش وئردی. آقامحممد خان قاجار´ین هجومونو شوشادا همان شاهین قتلیله دایاندیران آذربایجان، بیر داها حوسئین خان قوللار آغاسی و ساییر قاجار سرکرده ‌لرینین رهبرلیک ائتدییی هوجوملار اؤنونده تاب گتیره بیلمیر. آذربایجان´دا افشار دؤولتی ییخیلیر و آذربایجان تاریخی منزیلتی و سییاسی مووقئعیتینی ایتیریر. بو ایللر ده، جنوبا دوغرو روس ائکسپانسییونیسمی ایللرینه تصادوف ائدیردی.

هر حالدا فتحعلی شاه´ین بؤیوک و موستقیل آذربایجان´ی فتح ائتدیییندن دوز 120 ایل سونرا اورمو و غربی آذربایجاندا مسیحییت دونیاسینین ائرمنی‌لر، نستوریلر و کوردلرین واسیطه‌سیله یوزمینلر آذربایجانلی‌نی قتل-ی عام ائده ‌نده یوزلرله شرفلی و لیاقتلی باش بیله ن آذربایجانلی آراسیندا سیاسی باجاریق و حربی ایستئعداد و حتتا ساده حربی سورساتین اولمادیغی‌نی باشا دوشمک اوچون 1798­ده محمودقولوخان افشار اورمولو و اونونلا سون سییاسی آمبیسییالارین آذربایجان´دا مغلوبییتینی گؤرمک لازیمدیر

فتحعلی شاه´ین اورومو دارالاماره سینی فتح ائتدیییندن جمعی 14 ایل سونرا، روس قوشونلاری آذربایجان´ین شیمالی خانلیقلارینی ایشغال ائتمه‌ یه باشلاییرلار، شوشا´نین، گنجه، شیروان و دربند´ین معنوی، پیسیکولوژیک و ماددی آرخا دورمالاریندان محروم قالان تبریز، اورمو و اردبیل مشروطه اینقلابینا آذربایجان´ین بیر حیصصه ‌سی کیمی یوخ ایران´ین بیر حیصصه سی قاتیلیرلار. آذربایجان مشروطه اینقیلابینی رهبرلیک ائتسه ده، بو اینقلابدا بیر میللت کیمی اوتوزور و بو اوتوزماق سیموولیك اولاراق اینگلیس سییاستی و یئفریم خان داشناک´ین الیله اتابک پارکیندا ستتارخان´ا وورولان اؤلوم یاراسیلا تثبیت اولور. سؤز یوخ کی آذربایجان افشارلار حؤکومتی دارماداغین اولماسایدی، روس´ون شیمالی ایشغال ائتمه‌سی بو راحاتلیغا باشا گلمه زدی و و بوتؤو بیر آذربایجان حتتا بوتون ایران اوچون اینقلابا قالخدیغی حالدا اؤزو بوتون ایرانی اوتماسایدی بئله، نه داشناک یئفریمین فیتنه ‌لرینه اویاردی، نه ائرمنی­ آسوری ­کورد جیناتلرینین دیلسیز­ آغیزسیز قوربانی اولاردی و نه سونرا شئیخ محممد خییابانی کیمی داهی بیر سرکرده ‌سینی اردشیر ریپورتئر´ین امرین اجرا ائده ‌ن مخبرالسلطنه ‌یه تسلیم ائده ‌ردی.

بیز یالنیز حادیثه لرین داخیلی دییالکتیکاسی و تاریخی حادیثه ‌لرین آراسیندا عیللت معلول رابیطه ‌سینی آراشدیرارکن بوگونکو فارس شووئنیسمی و ائرمنی فاشیسمی‌نین اسیری اولماغیمیزی باشا دوشه بیله ریک. بیز تاریخی یئنی‌دن یاشایا بیلمه ریک آمما تاریخی حادیثه لرین آنالیزی و اونلارین بیر­بیرلرینه و بیرلیکده بیزیم بوگونوموز و صاباحیمیزا قویدوغو و قویا بیلدی‌یی تاثیرلری گؤرمه ‌لیییک. دونیا قیلینج دونیاسیندان دیپلوماسی دونیاسینا کئچه رکن، تورکلر ده دونیا مئیدانیندا اودوزماغا باشلادیلار. ائله بیل 21 جی عصرده یئنی‌دن دونیانین دیپلوماسی و سییاست مئیدانی تورکلری ایمتاحانا چاغیریر.

http://sozumuz-turk-dovletler.blogspot.com/

نوشته شده در تاریخ جمعه 15 آبان 1388    | توسط: ائلمان ارسوی    |    | نظرات()